Tarnowska Zofia w zakonie Regina h. Leliwa (zm. 1548), tercjarka franciszkańska, przełożona konwentu w Krakowie, fundatorka mansjonarii.
Była wnuczką Jana (zm. 1432 lub 1433, zob.), córką Jana Amora młodszego (zm. 1500, zob.) i jego pierwszej żony Zygmunty, córki Prokopa z Goraja, Stojanic i Szczebrzeszyna h. Korczak, bratanicą Jana Rafała (zm. 1481, zob.), Jana Feliksa (zm. 1484, zob.) i Katarzyny, zamężnej najpierw za Przecławem z Dmosic (zob.), potem za Stanisławem zwanym Ligęzą z Gorzyc i Przecławia (zm. 1497, zob.). Miała rodzonych braci Jana Amora (zm. 1514, zob.) i Jana Aleksandra (zm. w lub po 1497), dworzanina królewskiego (1496) i uczestnika wyprawy mołdawskiej w r. 1497, oraz siostry Elżbietę (zm. przed 1 III 1531), od ok. r. 1473 żonę Dobiesława Kurozwęckiego (zm. 1496, zob.), i Katarzynę (zm. przed 5 VII 1496), wydaną przed 3 VI 1466 za Stanisława Kmitę (zob.). Z drugiego małżeństwa ojca z Barbarą z Rożnowa, wdową po kaszt. wiślickim Stanisławie Tęczyńskim, miała przyrodnie rodzeństwo: brata Jana Amora (zm. 1561, zob.) i siostrę Zofię (zm. po 11 X 1526), poślubioną Stanisławowi Szczepanowi Ligęzie z Bobrku i Gorzyc (zm. przed 13 IV 1553), burgrabiemu zamku krakowskiego. Bratem stryjecznym T-iej był Jan Feliks zwany Szram Tarnowski (zm. 1507, zob.).
Przed 29 IX 1490 wstąpiła T. do klasztoru tercjarek franciszkańskich (bernardynek) przy kościele p. wezw. św. Agnieszki na Stradomiu pod Krakowem; tego dnia ojciec zapisał jej czynsz w wysokości 20 grzywien od 1 tys. złp. na Zdziesławicach i części Czech w woj. krakowskim. W klasztorze przyjęła imię Regina, jednak w źródłach występowała najczęściej jako «dziewica Krakowska», zapewne nazwana tak od urzędu ojca, kaszt. krakowskiego. Ponieważ bernardynki do końca XVI w. nie składały ślubu ubóstwa i nie podlegały obowiązkowi klauzury, T. swobodnie dysponowała osobistym majątkiem. Dn. 1 III 1493 król Jan Olbracht potwierdził zapisy jej ojca: dla niej i dla klasztoru św. Agnieszki 1 tys. złp. na wsi Szczepanowice (pow. proszowicki), a 6 V 1497 rocznego czynszu 30 grzywien na miastach Tarnowie i Szczebrzeszynie oraz zobowiązanie brata, kaszt. bieckiego i tenutariusza szczebrzeszyńskiego Jana Amora, do wypłacania jej rocznego czynszu 10 grzywien. Po śmierci ojca T. weszła w konflikt z bratem o prawa do dóbr ojczystych i macierzystych; na mocy wyroku powołanych przez króla arbitrów (kaszt. krakowskiego Spytka z Jarosławia, woj. sandomierskiego Jana z Tarnowa, kaszt. zawichojskiego Jana Melsztyńskiego oraz Jana i Mikołaja Pileckich) z 14 II 1502 ustąpiła mu prawa do dóbr macierzystych: Szczebrzeszyna oraz wsi Januszkowice, Gogołów i Glinik w pow. pilzneńskim, otrzymując w zamian roczny czynsz 40 grzywien z Tarnowa, Komorowa i Ostrowa. Od mieszczan krakowskich Erazma Krupki i jego żony Barbary kupiła 1 V 1508 dom nad Wisłą na tyłach kościoła Bernardynów i najpewniej w nim zamieszkała. Po bezpotomnej śmierci rodzonego brata Jana Amora, z siostrą Elżbietą oraz siostrzeńcami Piotrem (1477–1553, zob.) i Stanisławem Kmitami, dziećmi nieżyjącej już Katarzyny, wdała się w r. 1514 w spór o dobra tarnowskie i szczebrzeszyńskie z przyrodnim bratem, Janem Amorem, który nie czekając na wyrok powołanego przez króla Zygmunta I sądu komisarskiego zajął zbrojnie sporne posiadłości. Na skutek skarg P. Kmity władca w listopadzie t.r. nakazał Janowi Amorowi oddanie Szczebrzeszyna przyrodnim siostrom i siostrzeńcom. W wyniku odwlekania wykonania wyroku T. dopiero w 2. poł. października 1515 przejęła wspólnie z P. Kmitą zamek w Szczebrzeszynie; wkrótce przekazała mu dobra Januszkowice oraz wójtostwa Glinik i Gogołów, otrzymując 28 III 1518 w zamian zapis 1 tys. złp. z czynszem rocznym 20 grzywien. Od star. lubelskiego Jana Pileckiego otrzymała 16 VIII 1519 czynsz 25 grzywien od 1 tys. złp. na połowie m. Pilcza (Pilica) i dziewięciu wsiach w woj. krakowskim. Od kaszt. lubelskiego Jana Tęczyńskiego uzyskała w lutym 1524 czynsz 12 i pół grzywny od 400 złp. zapisanych na wsiach Morawica i Wola Morawicka w pow. krakowskim, co 19 III t.r. zatwierdził konsystorz krakowski.
Na prośbę T-iej kapit. katedralna krakowska zgodziła się w marcu 1519 przekazać jej murowany dom, obok wieży Zegarowej na Wawelu, zwany «domem księżnej ziębickiej» (obecnie kaplica Czartoryskich w katedrze), aby mogła zająć się w nim naprawą i odnowieniem zniszczonych aparatów kościoła katedralnego. T. mieszkała tam do r. 1521, przeprowadzając za zgodą kapituły różne przebudowy i naprawy budynku, po czym wróciła do klasztoru św. Agnieszki. Dom na Wawelu powtórnie otrzymała od kapituły 7 IX 1526, tym razem dożywotnio; przeznaczyła wówczas na jego restaurację 50 złp. Za przekazywane przez kapitułę fundusze kupiła w r. 1537 ozdobny zamek do drzwi, nabywała również materiały, przędzę, jedwabne nici i perły, którymi ozdabiała i naprawiała bieliznę ołtarzową oraz szaty liturgiczne. Postanowiła utworzyć mansjonarię w kościele p. wezw. św. Anny w Krakowie lub kościele p. wezw. św. Mikołaja poza murami miasta i na ten cel przeznaczyła 2400 złp., zapisane na różnych dobrach, co 7 IX 1527 potwierdził król Zygmunt I. Ostatecznie rektor Uniw. Krak. Marcin Biem z Olkusza, prepozyt kościoła św. Mikołaja, zgodził się, by T. ufundowała w r. 1529 przy tym kościele kolegium ośmiu mansjonarzy. T. wystawiła im w przykościelnym ogrodzie murowany dom oraz podarowała sprzęty liturgiczne, piętnaście ornatów, pozłacany krzyż i trzy pozłacane kielichy (jeden z nich, z herbami Korczak i Leliwa, zachował się w zakrystii kościoła św. Mikołaja), łożyła też na opał, wyżywienie i inne potrzeby mansjonarzy. Aktu erekcji mansjonarii dokonał 3 XI t.r. bp krakowski Piotr Tomicki, ale działalność rozpoczęła ona dopiero we wrześniu 1536.
T. otrzymała 24 XI 1531 zgodę kapit. krakowskiej na pochowanie jej w katedrze na Wawelu. Część swego domu i działki na tyłach kościoła Bernardynów, wolne od obciążeń na rzecz zamku krakowskiego, sprzedała 10 VI 1533 szklarzowi Stanisławowi za 24 grzywny, zobowiązując go do wypłacania rocznie pół grzywny na oświetlenie kościoła św. Agnieszki. Dn. 23 IV 1540 uzyskała zgodę króla na przekazanie czynszu 1200 złp. od sumy 4200 złp. na rzecz ufundowanej przez siebie mansjonarii; zapisu tego nie zrealizowała, natomiast 9 I 1542 podarowała jej, otrzymane w r. 1537 od star. oświęcimskiego Jana Komorowskiego, 24 złp. czynszu na wsiach Łękawica i Rychwałd, uzyskane od kolegiatów Kolegium Większego Uniw. Krak. 20 złp. rocznego czynszu od 400 złp., zapisanych na Klimontowie i Jeżowie, oraz 15 złp. czynszu od 300 złp., ulokowanych na Damianicach i Kijach. W lipcu 1540 procesowała się z kaszt. oświęcimskim Janem z Komorowa i Żywca o sumy zapisane jej przez ojca. Razem z Katarzyną Stefanową otrzymała 12 VIII 1541 od kapit. krakowskiej prawo do wyłącznej sprzedaży w katedrze woskowych świec. W r. 1542 pełniła funkcję przełożonej zapewne tylko części bernardynek, mieszkających poza klasztorem, nazywanych «beginkami zakonnicami III reguły»; jako «matka» beginek, wspólnie z innymi zakonnicami, oddała 30 III t.r. zakonnicy Katarzynie Sądzinie (Sędzinie) w dożywotnie użytkowanie drewniany dom, stojący na należącej do nich działce. Dn. 11 X, prawdopodobnie w r. 1547, spisała własnoręcznie testament, prosząc o pochowanie jej w grobie stryja, Jana Rafała, przed grobem św. Stanisława w katedrze na Wawelu i przeznaczając na swój pogrzeb 10 złp., kamień wosku i dwieście kręconych świec. Mansjonarii przy kościele św. Mikołaja zapisała 200 czerwonych zł, które zdeponowała w skarbcu Kolegium Większego Uniw. Krak. z przeznaczeniem na pomoc w przypadku wydarzeń losowych (np. pożaru). Opiekę nad mansjonarią powierzyła temu z kanoników należących do Kolegium Większego, który pełnił posługę na zamku, oraz dziekanowi kościoła św. Floriana na Kleparzu, proboszczowi kościoła św. Mikołaja i doktorowi z Kolegium Większego jako spowiednikowi zamkowemu. Zmarła w swym domu na Wawelu 30 VIII 1548; dom ten, zgodnie z prośbą T-iej, oddano 7 IX t.r. w dożywocie jej zaufanej służącej (domowniczce), bernardynce Ewie Pukińskiej, zobowiązując ją do kontynuowania prac nad restauracją aparatów i szat katedralnych.
Siostrzeńcem T-iej był Stanisław Kurozwęcki (zm. 1518, zob.), bratankami przyrodnimi Jan Amor (ok. 1516–1537, zob.) i Jan Krzysztof (1537–1567, zob.) Tarnowscy, a bratanicą przyrodnią Zofia, zamężna za Konstantynem Wasylem Ostrogskim (zob.).
Boniecki, X; Borkowska, Leksykon zakonnic, II (z błędami); Kaczmarczyk, Catalogus diplomatum Univ. Crac.; Michalewicz J., Michalewiczowa M., Liber beneficiorum et benefactorum Universitatis Iagellonicae in saeculis XV–XVIII, Kr. 1999 I 90–1; Niesiecki; Słown. hist.-geogr. ziem pol., V cz. 1 (Bilanowice, Ciągowice, Czechy, Dobra), cz. 2 (Jedlcza), cz. 3 (Łośnice); Żmudziński J., Kielich fundacji Zofii Tarnowskiej, w: Wawel 1000–2000. Wystawa jubileuszowa skarby archidiecezji krakowskiej, Kr. 2000 II 159–60, III ilustr. nr 536; – Barycz, Hist. UJ; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; tenże, Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego wiek XIV–XV, W. 1971; Dzikowska J., Dzieje kościoła św. Mikołaja na Wesołej, „Roczn. Krak.” t. 30: 1938 s. 145–6, 167–8; Gąsiorowska P., Początki klasztoru św. Agnieszki (bernardynek) w Krakowie. Rekonesans badawczy, w: Mendykanci w średniowiecznym Krakowie, Red. K. Ożóg i in., Kr. 2008 s. 118, 121, 128–9; Kantak K., Bernardyni polscy, Lw. 1933 I 257–8; Kantak K. i in., Kościół i klasztor OO. Bernardynów w Krakowie, Kr. 1938 s. 38; Kumor B., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, Kr. 1999 II; Żmudziński J., Zabytki złotnictwa z pierwszej połowy XVI wieku w kościele św. Mikołaja w Krakowie, w: Studia z dziejów kościoła św. Mikołaja w Krakowie, Red. Z. Kliś, Kr. 2002 s. 242–3, ilustr. nr 5, 7–9; – Akta grodz. i ziem., XVI; Cod. Univ. Crac., IV; Matricularum summ., I–IV; Przybyszewski, Wypisy źródł. do dziej. Wawelu, III nr 106, 118, 145, IV nr 58, 68, V s. 65–6, VI nr 713, 967, VII nr 1069, VIII nr 222, 227, IX nr 506, 847, X nr 1010, XII cz. 4 nr 1984, 2127, 2206, 2257, 2262, 2454; – AGAD: Metryka Kor., t. 26 k. 299v–301v, t. 30 k. 76v–7; Arch. Kapit. Katedralnej w Kr.: Acta Actorum, t. 3 k. 75v; Arch. Narod. w Kr.: mf. J11497 k. 299–301 (późniejsza kopia testamentu z błędną datą roczną); Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 035, 036.
Patrycja Gąsiorowska